Bojxona va soliq

Soliq xodimi kassadagi pulni ruxsatsiz tekshirishi mumkinmi?

Savol: Soliq xodimlari tadbirkor ruxsatisiz kassadagi naqd pul tushumini olib ko’rishi qonunan to’g’rimi ?

Javob: O`zbekiston Respublikasining  “Davlat soliq xizmati to`g`risida”gi qonunining 4-moddasida davlat soliq xizmati organlarining asosiy vazifalari ko`rsatib o`tilgan. Ushbu moddaning 4-bandida pul mablag`larining g`ayriqonuniy aylanishi manbalariga barham berish, aholi bilan pulli hisob-kitoblarni amalga oshiruvchi yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan naqd pul tushumining to`liq va o`z vaqtida topshirilishi ustidan muntazam nazoratni ta’minlash vazifasi ko`rsatilgan. Shuningdek ushbu qonunning 5-moddasida davlat soliq xizmati organlarining huquqlari belgilangan bo`lib, 1-qism 3-bandida savdo, tovarlarni berish va pullik xizmatlar ko`rsatish qoidalariga, shuningdek naqd pul tushumining bankka o`z vaqtida topshirilishiga rioya etilishini tekshirish huquqi belgilab o`tilgan. Ushbu moddaning 3-qismida esa 1-qism 3-bandida ko`rsatilgan huquq davlat soliq xizmati organlarining mansabdor shaxslariga tegishli ekanligi ko`rsatilgan.

O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 21.05.2010 yildagi 98-sonli qarori bilan tasdiqlangan “O`zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo`mitasi to`g`risida”gi nizomning 8-band 4-xatboshisida, 9-band “e” kichik bandi 1-xatboshisida pul mablag`larining noqonuniy aylanishi manbalariga barham berish, aholi bilan pulli hisob-kitoblarni amalga oshiruvchi yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan naqd pul tushumlarining o`z vaqtida va to`liq topshirilishi yuzasidan tizimli nazoratni ta’minlash Davlat soliq qo`mitasining asosiy vazifa va funksiyalariga kirishi belgilangan. Shuningdek, ushbu nizomning 10-bandi 3-kichik bandida savdo, tovarlar sotish va pulli xizmatlar ko`rsatish qoidalariga rioya etilishini, shuningdek naqd pul tushumining bankka o`z vaqtida topshirilishini tekshirish Davlat soliq qo`mitasining vakolati doirasiga kirishi ko`rsatilgan.

O` zbekiston Respublikasining “Xo`jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to`g`risida”gi qonunining 17-moddasida xo`jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirish chog`ida nazorat qiluvchi organlar mansabdor shaxslarining huquqlari va majburiyatlari ko`rsatilgan. Unga ko`ra, nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari xo`jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirish chog`ida o`z vakolatlari doirasida quyidagi huquqlarga ega:

tekshirilayotgan xo`jalik yurituvchi subyektlardan tekshirish o`tkazish bilan bevosita bog`lq bo`lgan zarur hujjatlar va boshqa axborotlarni talab qilish;

tekshirilayotgan xo`jalik yurituvchi subyektlarga aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish to`g`risida bajarilishi majburiy bo`lgan ko`rsatmalar berish;

tegishli davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, xo`jalik yurituvchi subyektlar mulkdorlari oldiga aybdor shaxslarning javobgarligi to`g`risidagi masalani qo`yish;

tekshiruvga auditorlik tashkilotlarini va (yoki) ekspertlarni belgilangan tartibda shartnoma asosida jalb etish;

qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda moliyaviy yoki ma’muriy jazo choralarini qo`llash;

rejali tekshirishlarni o`tkazish muddatini ko`chirish to`g`risida, basharti bunga obyektiv asoslar bo`lsa, maxsus vakolatli organga taqdimnoma kiritish.

Nazorat qiluvchi organlar mansabdor shaxslarining qonuniy talablari tekshirilayotgan xo`jalik yurituvchi sub’ektlar tomonidan bajarish uchun majburiydir.

Nazorat qiluvchi organlarning mansabdor shaxslari xo`jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirish chog`ida o`z vakolatlari doirasida quyidagilarni bajarishga majburdirlar:

tekshirilayotgan xo`jalik yurituvchi subyektlarga tekshirish o`tkazish huquqini beruvchi zarur hujjatlarni ko`rsatish;

xo`jalik yurituvchi subyektlar ishlashiga xalal bermaslik;

tekshirishlarni qayd etish daftariga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda yozib qo`yish;

davlat siri, tijorat yoki boshqa sirlar saqlanishini ta’minlash;

tekshirishlar natijalarini dalolatnoma (ma’lumotnoma) bilan rasmiylashtirib, uning bir nusxasini tekshirish tugagan kuni tekshirilayotgan xo`jalik yurituvchi subyektda qoldirish;

huquqbuzarlik hollari aniqlangan taqdirda qonun hujjatlarida nazarda tutilgan choralarni ko`rish.

Ushbu qonunining 16-moddasida tekshirilayotgan xo`jalik yurituvchi subyektlarning huquqlari va majburiyatlari ko`rsatilgan. Unga ko`ra, tekshirilayotgan xo`jalik yurituvchi subyektlar quyidagi huquqlarga ega:

o`z faoliyatlari tekshirilishi to`g`risidagi tegishli axborotga ega bo`lish;

nazorat qiluvchi organlarning tekshiruvchi mansabdor shaxslaridan maxsus vakolatli organ yoki uning hududiy bo`linmalari qarorini, tekshirish o`tkazish uchun asos hisoblanuvchi boshqa hujjatlarni talab qilish, tekshiruvchilarning shaxsini tasdiqlovchi hujjatlar bilan tanishish;

tekshirish o`tkazish uchun asosga ega bo`lmagan shaxslarning tekshirish o`tkazishiga yo`l qo`ymaslik;

nazorat qiluvchi organlarning tekshiruvchi mansabdor shaxslarining vakolatiga kirmaydigan masalalarga oid talablarni bajarmaslik va tekshirish predmetiga taalluqli bo`lmagan materiallar bilan ularni tanishtirmaslik;

nazorat qiluvchi organlarning tekshiruvchi mansabdor shaxslaridan tekshirish tugagan kuni tekshirish natijalari to`g`risidagi dalolatnomaning (ma’lumotnomaning) bir nusxasini olish;

qonunda belgilangan tartibda tekshirish natijalari ustidan shikoyat qilish.

Xo`jalik yurituvchi subyektlar tekshiruvchilarning qonuniy talabiga binoan tekshirish o`tkazish uchun zarur bo`lgan materiallar va hujjatlarni taqdim etishga, ularni tekshirish ob’ektlariga kiritishga, tekshiruvchilarga o`z vazifalarini bajarishlari uchun ko`maklashishga majburdirlar.

Shuningdek, O` zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 92-moddasida soliq tekshiruvlarini boshlash tartibi belgilangan. Unga ko`ra, davlat soliq xizmati organining mansabdor shaxsi soliq tekshiruvini o`tkazishni boshlashdan oldin, naqd pul tushumlariga taalluqli masalalar yuzasidan qisqa muddatli tekshiruv o`tkazilayotganda esa soliq tekshiruvi tugallanguniga qadar:

soliq to`lovchini soliq tekshiruvining maqsadi bilan tanishtirishi;

o`z xizmat guvohnomasini, shuningdek tekshirishlarni o`tkazishga ruxsat berilganligi to`g`risidagi maxsus guvohnomasini ko`rsatishi;

qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tekshirishlarni qayd etish daftarini to`ldirishi;

soliq to`lovchiga xo`jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tekshirishlarni amalga oshirishning muvofiqlashtirish rejasidan ko`chirma nusxasini yoki nazorat qiluvchi organlar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi maxsus vakolatli organning rejadan tashqari soliq tekshiruvi yoki muqobil tekshiruv (ushbu Kodeks 88-moddasining uchinchi va beshinchi qismlarida ko`rsatilgan asoslarga ko`ra rejadan tashqari o`tkaziladigan tekshiruv bundan mustasno) o`tkazish to`g`risidagi qarori ko`chirma nusxasini, shuningdek davlat soliq xizmati organining tegishli soliq tekshiruvi tayinlanganligi to`g`risidagi buyrug`ining hamda soliq tekshiruvini o`tkazish dasturining ko`chirma nusxalarini topshirib, tilxat olishi shart.

Shuningdek, davlat soliq xizmati organlari kassadagi naqd pullarni tushishini tekshirishlari ham mumkin. O` zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 71-moddasida naqd pul tushumi kelib tushishining xronometraji o`tkazish tartibi ko`rsatilgan. Unga ko`ra, saliq to`lovchining naqd pul tushumi kelib tushishining xronometraji xronometraj o`tkazilgan davrda haqiqatda kelib tushgan naqd pul tushumini aniqlash maqsadida o`tkaziladi.

Naqd pul tushumi kelib tushishining xronometraji naqd hisob-kitob asosida tovarlar realizasiya qiladigan yoki xizmatlar ko`rsatadigan soliq to`lovchi huzurida bevosita tovarlar realizasiya qilinadigan, xizmatlar ko`rsatiladigan joyda davlat soliq xizmati organi tomonidan o`tkaziladi.

Naqd pul tushumi kelib tushishining xronometrajini o`tkazish to`g`risidagi buyruq soliq solish obyektlarini va soliq solish bilan bog`liq obyektlarni hisobga olish jarayonida soliq to`lovchi tomonidan tushum miqdori kamaytirilganligini taxmin qilish imkonini beradigan tafovutlar aniqlangan taqdirda, davlat soliq xizmati organining rahbari yoki rahbar o`rinbosari tomonidan qabul qilinadi.

Naqd pul tushumi kelib tushishining xronometrajini o`tkazish to`g`risidagi buyruqda xronometraj o`tkaziladigan soliq to`lovchi, xronometrajni o`tkazish joyi va muddati, xronometraj o`tkaziladigan davr, xronometraj o`tkazish to`g`risida qaror qabul qilinishiga sabab bo`lgan tafovut, shuningdek davlat soliq xizmati organining xronometraj o`tkazadigan mansabdor shaxslari albatta ko`rsatiladi.

Naqd pul tushumi kelib tushishining xronometraji kelib tushayotgan pul tushumini davlat soliq xizmati organining mansabdor shaxslari tomonidan kuzatish va qayd etish orqali o`tkaziladi. Xronometrajni o`tkazishga boshqa shaxslarni, shu jumladan ekspertlarni jalb etishga yo`l qo`yilmaydi.

Naqd pul tushumi kelib tushishining xronometrajini amalga oshirish jarayonida tekshiruv o`tkazishga, soliq to`lovchidan biron bir axborot yoki tushuntirishlar talab qilishga, soliq to`lovchiga nisbatan talablar taqdim etishga yoki uning faoliyatiga boshqacha tarzda aralashishga yo`l qo`yilmaydi, bundan fiskal xotirali nazorat-kassa mashinasida saqlanayotgan xronometraj o`tkazilayotgan vaqtga doir ma’lumotlarni olish mustasno.

Davlat soliq xizmati organining mansabdor shaxsi naqd pul tushumi kelib tushishining xronometraji natijalari yuzasidan ma’lumotnoma tuzadi. Ma’lumotnomaning ko`chirma nusxasi soliq to`lovchiga topshiriladi.

Naqd pul tushumi kelib tushishining xronometraji natijalaridan faqat taqdim etilayotgan soliq hisoboti to`g`riligini tahlil etish uchun, shuningdek soliq solish obyektlari va soliq solish bilan bog`liq obyektlar to`g`risidagi ma’lumotlar bazasini yuritish uchun foydalaniladi. Xronometraj natijasi soliq to`lovchini javobgarlikka tortish uchun asos bo`la olmaydi.

Naqd pul tushumi kelib tushishining xronometrajini o`tkazish tartibi O`zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo`mitasi va O`zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilanadi.

Yuqoridagilardan xulosa qiladigan bo`lsak, davlat soliq xizmati organlarining mansabdor shaxslariga pul mablag`larining g`ayriqonuniy aylanishi manbalariga barham berish, aholi bilan pulli hisob-kitoblarni amalga oshiruvchi yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan naqd pul tushumining to`liq va o`z vaqtida topshirilishi ustidan muntazam nazoratni ta’minlash vakolati berilgan. Davlat soliq xizmati organlari, xo`jalik yurituvchi subyektlarni faqat tekshirish uchun asos bo`ladigan hujjatlar bo`lgandagina  xo`jalik yurituvchi subyektlarni tekshirishlari mumkin. Naqd pul tushumi kelib tushishining xronometraji o`tkazish ham maxsus buyruq orqali amalga oshiriladi. Davlat soliq xizmati organlari qonuniy tartibda tekshirishlar o`tkazayotganda, xo`jalik yurituvchi subyektlar ularning qonuniy talablarini bajarishi majburiyligi qonun hujjatlarida ko`rsatilgan. Davlat soliq xizmati organlari tekshirishlar o`tkazayotgan bo`lsa, tekshirish uchun kerak bo`lgan ma’lumotlarni olish uchun kassadagi naqd pullarni olib hisoblashi mumkin. Qolgan hollarda, ya’ni tekshirish o`tkazish uchun asosga ega bo`lmagan shaxslarning tekshirish o`tkazmoqchi bo`lsa, tekshiruvchi mansabdor shaxslarining vakolatiga ushbu masala kirmasa ularga naqd pullarni olib ko`rishiga yo`l qo`ymasligingiz mumkin.  Agar noqonuniy ravishda, ya’ni tegishli hujjatlarni taqdim etmasdan yoki tekshirish uchun asoslar bo`lmagan hollarda soliq xizmati organlari sizning ruxsatingizsiz naqd pullarni olib ko`rsa, siz tegishli ravishda soliq xizmati organi mansabdor shaxsi ustidan Davlat soliq qo`mitasi rahbariyatiga yoki bevosita sudga murojaat qilishingiz mumkin.

One Comment

  1. gai xodimi dalilsiz telefonda gaplashgan deb bayonnoma toldirsa qanday qilib muxokama qilish kere men bu borada prokuraturaga murojat qildim lekin qoniqarli javob ololmadim