Jinoyat va ma'muriy huquq

Jinoyatda nohaq ayblash jinoyatmi?

Savol: Qo’rqitish uchun javogarlik bormi? Masalan, davlat ishida ishlovchi yuridik shaxs o’z mansabidan foydalanib jismoniy shaxsga hazillashib, “Sizning ustingizdan jinoiy ish qo’zg’atildi”, desa, mansabdor shaxsga nisbatan jinoiy javobgarlik bormi? Jismoniy shaxs boshqa jismoniy shaxsni shunday qo’rqitsa, unga nisbatan qaysi modda qo’llaniladi? Shunday hollarda birinchi kimga murojaat qilish kerak?

Javob: Savolda yozilgan “davlat ishida ishlovchi yuridik shaxs” tushunchasiga oydinlik kiritaylik. Fuqarolik huquqiga ko’ra, shaxslar ikki guruhga bo’linadi: yuridik shaxslar va jismoniy shaxslar. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi bu shaxslar tushunchasini qonunan quyidagi tarzda asoslaydi:

“16-modda. Fuqaro (jismoniy shaxs) tushunchasi

Fuqarolar (jismoniy shaxslar) deganda O’zbekiston Respublikasining fuqarolari, boshqa davlatlar fuqarolari, shuningdek fuqaroligi bo’lmagan shaxslar tushuniladi.

Agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo’lmasa, ushbu Kodeksning qoidalari barcha fuqarolarga nisbatan qo’llaniladi”.

Bu normativ qoidadagi fuqaro so’zidan keyin qavs ichiga jismoniy shaxs deb yozilishi jismoniy shaxs va fuqaro tushunchalari bir ma’noni anglatishini bildiradi. Demak, jismoniy shaxslar yuqorida ta’rifi keltirilgan fuqarolardir.

Fuqarolik kodeksining 39-moddasiga ko’ra, o’z mulkida, xo’jalik yuritishida yoki operativ boshqaruvida alohida mol-mulkka ega bo’lgan hamda o’z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol-mulk bilan javob beradigan, o’z nomidan mulkiy yoki shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo’la oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo’la oladigan tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi. Yuridik shaxslar mustaqil balans yoki smetaga ega bo’lishlari kerak.

Keyingi moddaga asosan O’zbekiston Respublikasida yuridik shaxslarning ikki turi: tijorat tashkiloti va notijorat tashkiloti kabi turlari mavjud.

Bundan ma’lum bo’ladiki, berilgan savolda ”davlat ishida ishlaydigan yuridik shaxs” atamasi noto’g’ri ishlatilgan. Yuridik shaxs davlat ishida ishlay olmaydi, chunki yuridik shaxsning o’zi tashkilotdir. Faqat jismoniy shaxslar davlat ishida ishlashi mumkin. Davlat organlarida xizmat qiluvchi shaxslarning ayrimlari mansabdor shaxs deya yuritiladi. O’zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksining 15-moddasi ikkinchi bandiga ko’ra, mulk shaklidan qat’i nazar, korxona, muassasa, tashkilotda muayyan mansabni egallab turgan shaxs, basharti unga rahbarlik, tashkiliy, farmoyish berish, tekshiruv-nazorat vazifalari yoki moddiy boyliklar harakati bilan bog’liq bo’lgan vazifalar yuklatilgan bo’lsa, mansabdor shaxs deb hisoblanadi.

Bundan ma’lum bo’ladiki, savoldagi ”davlat ishida ishlaydigan yuridik shaxs” ni ”davlat xizmatidagi mansabdor shaxs” deb atash to’g’ri hisoblanadi.

O’zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksi va Jinoyat kodekslarida ”Qo’rqitish” deya nomlanuvchi modda yo’q. Ammo asossis ravishda jinoyat sodir etganlikda ayblash yuqoridagi kodekslarning ”Tuhmat” deb atalavchi moddalari bilan malakalanishi mumkin. Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksning 40-moddasida shunday deyilgan:

”40-modda. Tuhmat

Tuhmat, ya’ni bila turib yolg’on, boshqa bir shaxsni sharmanda qiluvchi uydirmalarni tarqatish, —

eng kam ish haqining yigirma baravaridan oltmish baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo’ladi”.

Agar shaxs, ushbu modda bilan ma’muriy javobgarlikka tortilganidan so’ng, bir yil davomida yana xuddi shu harakatlarni sodir etsa, unda O’zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi 139-”Tuhmat” moddasiga asosan javobgarlikka tortilishi mumkin.

”139-modda. Tuhmat

Tuhmat qilish, ya’ni bila turib boshqa shaxsni sharmanda qiladigan uydirmalarni tarqatish, shunday harakatlar uchun ma’muriy jazo qo’llanilganidan keyin sodir etilgan bo’lsa, —

eng kam oylik ish haqining ikki yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi.

Nashr qilish yoki boshqacha usulda ko’paytirilgan matnda yoxud ommaviy axborot vositalari orqali tuhmat qilish –

eng kam oylik ish haqining ikki yuz baravaridan to’rt yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud olti oygacha qamoq bilan jazolanadi.

Tuhmat:

a) og’ir yoki o’ta og’ir jinoyat sodir etishda ayblab;

b) o’gir oqibatlar kelib chiqishiga sabab bo’lgan holda;

v) xavfli retsidivist tomonidan;

g) g’arazgo’ylik yoki boshqa past niyatlarda qilinsa, —

uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi’’.

Yuqoridagi qoidadan ma’lum bo’ladiki, agar shaxs ma’muriy tuhmat qilganligi uchun ma’muriy taribda jazolangach, yana ushbu tuhmat qilishda davom etsa, jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Jinoyat kodeksining 139-‘’Tuhmat” moddasining 3-qismi a-bandida o’gir yoki o’ta og’ir jinoyat sodir etishda aylab tuhmat qilsa, degan og’irlashtiruvchi qismi mavjud. Savoldagi harakatlar aynan ushbu moddaning shu og’irlashtiruvchi qismiga to’g’ri kelishi uchun, shaxs aynan o’gir yoki o’ta og’ir jinoyat sodir etganlikda ayblanib, tuhmat qilingan bo’lishi talab etiladi. Tuhmat jinoyatining sub’yetki (sodir etgan shaxsi) alohida sub’yekt, ya’ni mansabdor shaxs bo’lmaganligi hamda ushbu jinoyat tarkibiy qismida “xizmat yuzasidan qaram bo’lgan shaxsga nisbatan’’ degan og’irlashtiruvchi qism mavjud bo’lmaganligi uchun ushbu modda oddiy fuqaroga ham va mansabdor shaxsga ham birdek tatbiq qilinadi.

Agar shaxs tuhmatda ayblanayotgan bo’lsa, birinchi marta bunday ayblov ustidan Ichki ishlar bo’limlariga yoki sudga shikoyat bilan murojaat qilishi mumkin. Agar bunday tuhmatlar yana davom etsa, prokuraturaga yoki sudga shikoyat bilan murojaat qilishi lozim.

2 Comments

  1. Savol ancha ko`p qirrali ekan.

    Shuning uchun ham, menimcha shunga ko`ra yana bir ikki jihatni qushumcha qilgan yaxshiroq.

    1. Avvalo, ”davlat ishida ishlaydigan yuridik shaxs” atamasi notugriligini har qanday yurist biladi deb uylayman. Shuning uchun ham qisqaroq qilib javob berib, savolning asosiy qismiga ko`proq e`tibor bergan yaxshi.
    Lekin muallif tomonidan qushimcha ma`lumot tarzida FK va MJTK moddalari tushuntirilgani yaxshi bupti.

    2. Keyingi jihat, va juda-juda muhim jihat bu – savolning asosiy qismiga ,menimcha, unchalik ham tugri javob berilmagan.
    Ya`ni,
    a) agar haqiqatda ham davlat xizmatidagi mansabdor shaxs bo`lmagan oddiy fuqaro tomonidan kimnidir nohaqdan jinoyat sodir etishda ayblash hatti-harakati sodir etilsa, maqola muallifi aytganidek, JK 139-moddasi, yoki MJTKning 40-moddasi bilan javobgarlikka tortishga olib kelishi mumkin. Lekin savol muallifi – oddiy fuqaro qo`rqitsa degan iborani ishlatgani uchun ham yuqoridagi moddalar bilan javobgarlikka tortish qiyinroq bo`lishi mumkin. Lekin agar jinoyat sodir etganlik haqidagi uydirmani tarqatadigan bo`lsa, bunday hollarda yuqoridagi asoslarga ko`ra javobgarlikka sabab bo`ladi. Faqat savol muallifi aytganidek, faqat qo`rqitadigan bo`lsa-chi degan savol yuzasidan shuni aytish lozimki, bir shaxs ikkinchi shaxsni jinoyat sodir etganlik bilan qo`rqitadigan bo`lsa, bunday holda evaziga nimadir talab qilishi oddiy hol. Lekin hech narsa talab qilmay faqatgina qo`rqitadigan bo`lsa va bunday uydirmani hammaga emas, faqatgina usha shaxsning o`zigagina aytadigan bo`lsa bunday hollarda jinoiy javobgarlikka tortish qiyin va bunday hollarda fuqarolik huquqiy tartibda javobgarlikka tortgan yaxshi. Ya`ni bir shaxs ikkinchi shaxsni tinimsiz behuzur, behalovat qilib uydirma gaplar bilan qo`rqitsa bunday hollarda yetkazilgan zararni qoplash uchun kompensatsiya talab qilish mumkin.
    b) Masalaning yana bir tomoni shundaki, qo`rqitishning mazmuni ham juda katta ahamiyat kasb etadi. Agar qo`rqitish asosida biror narsa talab qilsa, unda JK 165-moddasi(tovlamachilik:Товламачилик, яъни жабрланувчи ёки унинг яқин кишиларига зўрлик ишлатиш, мулкка шикаст етказиш ёки уни нобуд қилиш ёхуд жабрланувчи учун сир сақланиши лозим бўлган маълумотларни ошкор қилиш билан қўрқитиб ўзгадан мулкни ёки мулкий ҳуқуқни топширишни, мулкий манфаатлар беришни ёхуд мулкий йўсиндаги ҳаракатлар содир этишни талаб қилиш ёхуд жабрланувчини ўз мулки ёки мулкка бўлган ҳуқуқини беришга мажбур қиладиган шароитга солиб қўйиш —)
    haqida ham fikr yuritish mumkin bo`ladi.

    Lekin qo`rqitish unchalik ham jiddiy bo`lmasa va uning natijasida JK 165-moddasidagi holatlar mavjud bo`lmasa javobgarlik yuzaga kelishi qiyindir.

    Agar bunday qo`rqitishlar davom etaversa, osoyishta hayot tarzimni buzyapti deb fuqarolik huquqiy tartibda kompensatsiya talab qilgan yaxshiroqdir.

    3. Endi savolning eng muhim joyiga keladigan bo`lsak, davlat xizmatidagi mansabdor shaxs tomonidan “Sizning ustingizdan jinoiy ish qo’zg’atildi”, desa nima bo`ladi degan jihat haqida fikr yuritsak.
    a) avvalo mansabdor shaxs bor-yo`g`i hazillashadigan bo`lsa, unga nisbatan biror bir javobgarlikni talab qilish noto`g`ri bulishi mumkin. Chunki har bir shaxsning fikr,so`z erkinligi degan konstitutsiyaviy huquqi mavjud. Bor yugi bir hazil deb vaustiga ustak uning hazilligini bila turib javobgarlik talab qilish ushbu konstitutsiyaviy huquqga ziddir. Lekin bunday hazillar davomli bo`lsa va bu sizning huzuringizni buzsa, yuqorida aytilganidek fuqarolik huquqiy tartibda kompensatsiya talab qilgan yaxshi.

    davomi bor. Keyinroq yozaman.

  2. davomi

    b) masalaning boshqa tommoni shundaki JK da mansab jinoyatlari sirasiga XV боб. Бошқарув тартибига қарши жиноятлар ham kiradi.
    Ya`ni JKning tegishli moddalari:
    205-модда. Ҳокимият ёки мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш
    Ҳокимият ёки мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, яъни мансабдор шахснинг ўз мансаб ваколатидан қасддан фойдаланиши фуқароларнинг ҳуқуқлари ёки қонун билан қўриқланадиган манфаатларига ёхуд давлат ёки жамоат манфаатларига кўп миқдорда зарар ёхуд жиддий зиён етказилишига сабаб бўлса, —

    yoki

    206-модда. Ҳокимият ёки мансаб ваколати доирасидан четга чиқиш
    Ҳокимият ёки мансаб ваколати доирасидан четга чиқиш, яъни мансабдор шахснинг ўзига қонун билан берилган ваколатлар доирасидан четга чиқадиган ҳаракатларни қасддан содир этиши, фуқароларнинг ҳуқуқлари ёки қонун билан қўриқланадиган манфаатларига ёхуд давлат ёки жамоат манфаатларига кўп миқдорда зарар ёки жиддий зиён етказилишига сабаб бўлса, —

    yoki

    209-модда. Мансаб сохтакорлиги
    Мансаб сохтакорлиги, яъни мансабдор шахснинг ғаразгўйлик ёки бошқа манфаатларни кўзлаб, расмий ҳужжатларга била туриб, сохта маълумотлар ва ёзувлар киритиши, ҳужжатларни қалбакилаштириши ёки била туриб, сохта ҳужжатлар тузиши ва тақдим этиши, фуқароларнинг ҳуқуқлари ёки қонун билан қўриқланадиган манфаатларига ёхуд давлат ёки жамоат манфаатларига жиддий зарар етказилишига сабаб бўлса, —

    javobgarlikka sabab bo`lishi mumkin. Lekin bunda JKning tegishli moddalari jinoyat tarkibining barcha tomonlariga e`tibor berish lozim. Agar savolda mana shu kabi harakatlar mavjud bo`lsa, JKning tegishli moddalari bilan javobgarlikka sabab bo`lishi mumkin.

    c) bundan tashqari JKning XVI боб. Одил судловга қарши жиноятлар
    iga ham e`tibor berish lozim.
    Ya`ni agar savolda aytilganidek, huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan asosiz ravishda javobgarlikka tortilishi haqida so`z yuritilgan bo`lsa,
    JKning tegishli moddalari bilan javobgarlikka sabab bo`lishi mumkin.
    jumladan,
    230-модда. Айбсиз кишини жавобгарликка тортиш
    Суриштирувчи, терговчи ёки прокурор томонидан айбсизлиги аён бўлган шахсни ижтимоий хавфли қилмишни содир этганликда айблаб жавобгарликка тортиш —

    yoki
    231-модда. Адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқариш
    Олдиндан била туриб, адолатсиз ҳукм, ҳал қилув қарори, ажрим ёки қарор чиқариш —

    yoki
    234-модда. Қонунга хилоф равишда ушлаб туриш ёки ҳибсга олиш
    Била туриб, қонунга хилоф равишда ушлаб туриш, яъни суриштирувчи, терговчи ёки прокурор томонидан қонуний асосга эга бўлмаган ҳолда шахс эркинлигининг қисқа муддатга чекланиши —

    kabi moddalar bilan javobgarlikka tortilishiga sabab bo`lishi mumkin.

    Shuni alohida ta`kidlash kerakki, savolda aynan qaysi organda ishlaydigan mansabdor shaxs qay mazmunda va eng asosiysi qanday maqsad va motivda hazillashgani aytilmagani bois savolga aniqroq javob yozish qiyin. Lekin taxminiy tarzda agar yuqorida keltirilgan holatlar mavjud bo`lsa, javobgarlikka olib kelishi mumkin. Faqat shuni unutmaslik kerakki, bor yugi hazil va uning orasida yuqorida keltirilgan hech qanday jinoyat tarkibi mavjud bo`lmaydigan bo`lsa, JK yuzasidan javobgarlikka tortib bo`lmaydi.

    Fuqarolik huquqiy javobgarlik yuzasidan esa, sudda aniq bir huquq buzilganligi va uning oqibatida moddiy va ma`naviy zarar yetkazilganligini isbotlash ham kerak bo`ladi. Bunday hollarda ham bor yo`g`i hazil tariqasidagi harakatlar yuzasidan sudda biror natijaga erishib bo`lmasligini unutmaslik lozim.

    Agar savol yanada aniqroq berilganda balki yanada to`liqroq va aniqroq ma`lumoy berilgan bo`lar edi.
    Balki yuqorida ham ba`zi ortiqcha ma`lumotlar berilgan bo`lishi mumkin.