Sharh, Vijdon erkinligi

Hijob ibodat libosimi?

Noaniq yuridik atamalarni sharhlash yoxud qonunlar noqonuniyligi ustidan shikoyat qilish tartibi haqida

Saytimizga oxirgi paytlarda hijob haqida ko’plab savollar kelib tushmoqda. Ularda, asosan, hijob o’rash O’zbekistonda qonuniymi, qonunchilikda bu haqda nima deyilgan, mutasaddilar tomonidan hijobga qarshi xatti-harakatlar sodir etilganda nima qilish kerak, kabi masalalar so’ralyapti. Bu haqda bir necha savolga alohida javob ham yozdik. Lekin mavzu, nazarimizda, kengroq tahlil va sharhga muhtoj. Chunki qonunchilikda ibodat libosi haqida band bor. Mavzuni to’la o’rganishimiz uchun, avvalo, shu qonun normalarini to’g’ri tushunishimiz kerak bo’ladi.

Hijob haqida qonun bormi?

O’zbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”gi qonunining 14-moddasi 5-bandida shunday norma belgilangan:

O’zbekison Respublikasi fuqarolarining (diniy tashkilotlarning xizmatidagilar bundan mustasno) jamoat joylarida ibodat liboslarida yurishlariga yo’l qo’yilmaydi”.

Xuddi shu qoida O’zbekiston Respublikasi Ma’muriy Javobgarlik to’g’risidagi kodeksining 184-1-moddasida ham o’z aksini topgan:

O’zbekiston Respublikasi fuqarolarining (diniy tashkilotlarning xizmatidagilar bundan mustasno) jamoat joylarida ibodat liboslarida yurishlari – eng kam ish haqining besh baravaridan o’n baravarichaga miqdorda jarima solishga yoki o’n besh sutkagacha muddatga ma’muriy qamoqqa olishga sabab bo’ladi”.

Yuqoridagi qonun normalaridan ma’lum bo’ladiki, O’zbekiston Respublikasida fuqarolarning jamoat joylarida ibodat liboslarida yurishlari taqiqlanadi va bu harakat tegishli javobgarlikni keltirib chiqaradi.

Bu moddalarda tilga olingan ibodat libosi nima? Unga hijob ham kiradimi? Buni qayerdan bilamiz? Agar hijob shu moddada taqiqlangan ibodat liboslari qatoriga kirsa, bu vijdon erkinligi prinsipiga zidmi yoki buni asoslaydigan boshqa qonun normalari bormi? Quyida shu savollarga javob topishga harakat qilamiz.

O’zbekiston Respublikasi Davlat Konstitutsiyasida fuqarolarning  din va vijdon erkinligi to’la ta’minlangan[1]. “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”gi qonunning 3-moddasida ham ushbu konstitutsiyaviy prinsip yana bir bor mustahkamlangan:

“Vijdon erkinligi fuqarolarning har qanday dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslikdan iborat kafolatlangan konstitutsiyaviy huquqidir.

Fuqaro o’zining dinga, dinga e’tiqod qilishga yoki e’tiqod etmaslikka, ibodat qilishga, diniy rasm-rusumlar va marosimlarda qatnashish yoki qatnashmaslikka, diniy ta’lim olishga o’z munosabatini belgilayotgan paytda uni u yoki bu tarzda majbur etishga yo’l qo’yilmaydi”.

O’zbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlarida ham diniy asoslarga ko’ra ajratish, kamsitish va haq-huquqlarni cheklash mumkin emasligi qat’iy belgilab qo’yilgan.

Hijob musulmon ayollarning nomahram erkaklar huzurida doimo kiyishi lozim bo’lgan libos hisoblanadi [2]. Din talablariga ko’ra, u faqat ibodat payti kiyiladigan kiyim bo’lmay, musulmon ayol uchun diniy amallarning ajralmas bir qismi hisoblanadi. Ulamolarga ko’ra, uni kiyish shart emas, deyish odamni Islomdan chiqaradi [3].

Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo’yicha qo’mitaga ko’ra, hijobda yurish “ibodat libosi” hisoblanmaydi, chunki Islom dinida “ibodat libosi” tushunchasi mavjud emas (QARANG: Hijobli ayollar o’z huquqlarini qanday himoya qilishi kerak?).

Yuqoridagi asoslarga ko’ra, hijobga taqiq qo’yish dinga erkin e’tiqod qilish huquqini cheklash bo’lib, bu boradagi mavjud konstitutsiyaviy prinsiplarga zid hisoblanadi.

Qonun darajalari

O’zbekiston Respublikasi “Normativ-huquqiy hujjatlar to’g’risida”gi qonunining 5-moddasiga binoan, O’zbekiston Respublikasida normativ hujjatlar yuridik kuchi jihatidan quyidagi darajalarga bo’linadi:

a)     O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi;

b)     O’zbekiston Respublikasining qonunlari;

c)     O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari;

d)     O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari;

e)     O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari;

f)     Vazirliklar, davlat qo’mitalari va idoralarining hujjatlari;

g)     Mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.

O’zbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar to’g’risida”gi qonunining 7-moddasiga asosan Respublikada Konstitutsiya va qonunlar ustun mavqega ega:

“O’zbekiston Respublikasida O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi so’zsiz tan olinadi.

O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi oliy yuridik kuchga ega va O’zbekiston Respublikasining butun hududida qo’llaniladi.

O’zbekiston Respublikasida qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi asosida va uni ijro etish uchun qabul qilinadi hamda normalari va prinsiplariga zid kelishi mumkin emas”.

Shu qonunning 14-moddasiga ko’ra, turli normativ-huquqiy hujjatlarning yuridik kuchi O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga, normativ-huquqiy hujjatni qabul qilgan organning vakolatiga va maqomiga, shuningdek, hujjatlarning turlariga muvofiq belgilanadi:

“Normativ-huquqiy hujjat o’ziga qaraganda yuqoriroq yuridik kuchga ega bo’lgan boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq bo’lishi shart.

Normativ-huquqiy hujjatlar bir-biriga to’g’ri kelmagan hollarda yuqoriroq yuridik kuchga ega bo’lgan normativ-huquqiy hujjat qo’llaniladi.

Teng yuridik kuchga ega bo’lgan normativ-huquqiy hujjatlar bir-biriga to’g’ri kelmagan hollarda keyinroq qabul qilingan hujjat qoidalari amal qiladi.

Normativ-huquqiy hujjatni qabul qilgan vazirlik, davlat qo’mitasi yoki idorasining ijtimoiy munosabatlarning muayyan sohasini tartibga solish uchun maxsus vakolati bo’lsa, ushbu organ qabul qilgan hujjat bir xil darajadagi boshqa vazirlik, davlat qo’mitasi yoki idorasining normativ-huquqiy hujjatiga nisbatan yuqoriroq yuridik kuchga ega bo’ladi”.

Demak, o’quv yurtlari nizomlarida yoki korxona va idoralar ichki tartib-qoidalarida hijob o’rashni taqiqlovchi normalarning qabul qilinishi vijdon erkinligi to’g’risidagi konstitutsiyaviy huquqni poymol etishi bois noqonuniy hisoblanadi. Ushbu o’quv muassasalari yoki idora-tashkilotlar shunday ichki qoidalar asosida musulmon ayollarning hijob o’rashiga qarshi harakatlaridan to’xtamasa, buzilgan haq-huquqlarni tiklashni va ushbu qoidalarni noqonuniy deb topishni so’rab sudga murojaat etish kerak bo’ladi. (Sudga murojaat qilish tartibi haqida bu yerda O’QING: “Maktab ichki nizomlarida hijobga taqiq qo’yish qonuniymi?”)

Qonunni kim sharhlaydi?

“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”gi qonunning yoki Ma’muriy Javobgarlik to’g’risidagi kodeksning diniy liboslarni jamoat joylarida taqiqlovchi bandlarini qanday tushunish kerak? Ular din va e’tiqod erkinligini poymol etuvchi, konstitutsiyaga zid moddalarmi?

Muammo shundaki, “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”gi qonunda yoki jamoat joylarida ibodat libosini taqiqlovchi modda kelgan Ma’muriy Javobgarlik to’g’risidagi kodeksda nima ibodat libosi bo’lishi mumkinligi haqida hech qanday tushuntirish berilmagan. Boshqa biror qonunchilik hujjatida ham diniy libosga ta’rif berilmagan yoki hijob diniy libos hisoblanishi haqida hech qanday gap yo’q. Lekin Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo’yicha Qo’mita ibodat libosi tushunchasiga rasmiy izoh bergan. Unga ko’ra, Islom dinida maxsus “ibodat libosi” mavjud emas va Islom dini talab qiladigan ayollar yopib yurishi lozim bo’lgan kiyimni muslima ayollar har doim, ibodat paytida ham, undan boshqa paytda ham kiyib yurishi mumkin. Ammo ushbu xatda musulmon ayollarning kiyinishi bo’yicha Islom dini talab qilgan qoidalar nimalardan iborat ekani haqida tushuntirish berilmagan.

Yuridik terminlar noaniq bo’lgan holatlarda, ularga rasmiy sharh berish kerak bo’ladi. Huquq normalarini sharhlash masalasi – huquqning mazmunini ochish, tushuntirish va huquqiy hujjatlar yuridik mohiyatini yortishga qaratilgan faoliyatdir.

Huquq normalarini sharhlash ularni qo’llaydigan sub’yektiga qarab ikki guruhga: rasmiy va norasmiy sharhlashga bo’linadi.

Rasmiy sharhlash vakolatli davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi. Bu sharh barcha sub’yektlar uchun majburiy kuchga ega bo’ladi.

O’zbekiston Respublikasida huquqiy normalarni sharhlash bilan o’z vakolati doirasida quyidagi davlat organlari shug’ullanadi: O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Prezident, Vazirlar Mahkamasi, vazirliklar, davlat qo’mitalari, Qoraqalpog’iston Respublikasi Jo’qorg’i Kengesi va Vazirlar Kengesi.

O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 109-moddasi 3-qismiga asosan, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi Konstitutsiya va qonun normalarini yuridik kuchiga qarab sharhlaydigan yagona organdir. Bu sharhlash rasmiy normativ bo’lib, uni qabul qilish barcha davlat organlari, korxonalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiydir.

Sud organlarining fuqarolik, jinoiy, ma’muriy va boshqa ishlarni ko’rayotganda tegishli huquqiy normalarni sharhlashi kazual sharhlash deyiladi. Sudning har bir fuqarolik ishi bo’yicha chiqargan qarori yoki jinoiy ishlar bo’yicha chiqargan hukmi huquqiy normani kazual sharhlash asosida amalga oshadi. Bu norasmiy sharhlash hisoblanadi. Sudning sharhlashidan va natijada qabul qilingan qarordan norozi bo’lgan taraf yuqori turuvchi instansiyaga shikoyat bilan murojaat etishi mumkin.

O’zbekiston Respublikasi “Sudlar to’g’risida”gi qonunining 16-moddasi 4-bandiga asosan, O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi sud amaliyotini umumlashtirib ko’rib chiqadi va qonun hujjatlarini qo’llash masalalari bo’yicha sharh beradi.

Huquq normalarini norasmiy sharhlashga, shuningdek, ilmiy sharhlash kiradi. Tatbiq  etilayotgan huquqiy normalarni ilmiy sharhlash ilmiy xodimlar, olimlar, jamoat va davlat arboblari tomonidan darsliklarda, ma’ruzalarda, kitoblarda va ilmiy maqolalarda amalga oshirilishi mumkin.

Norasmiy ilmiy sharhlash natijalari davlat organlari, jamoat birlashmalari, korxona, muassasa, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiy bo’lmasa-da, huquqiy normalarning mazmunini sharhlashda ular rasmiy sharhlash vakolatiga ega organlarga ta’sir o’tkazishi mumkin. Bu sharhlash huquqiy normalarni amaliyot bilan bog’lab, kishilarning huquqiy ongini va huquqiy madaniyatini rivojlantirishda muhim rol o’ynaydi. Norasmiy sharhlash qonunlarni takomillashtirishga, huquqni muhofaza etuvchi organlar faoliyatini yaxshilashga yordam beradi.

O’zbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar to’g’risida”gi qonunining 31-moddasida sharhlash haqida shunday deyiladi:

“Normativ-huquqiy hujjatlarni sharhlash normativ-huquqiy hujjatda noaniqliklar topilganda, u amaliyotda noto’g’ri yoki mantiqqa zid tarzda qo’llanilgan hollarda amalga oshiriladi.

O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq qonunlarning normalariga O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi sharh beradi.

Qonunosti hujjatlariga ularni qabul qilgan organlar rasmiy sharh beradi.

Sharhlash jarayonida normativ-huquqiy hujjatlarga tuzatishlar, qo’shimchalar va aniqlashtiruvchi normalar kiritilishiga yo’l qo’yilmaydi”.

O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Sudi qonunlarni sharhlash bo’yicha eng oliy davlat organi hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasining “Konstitutsiyaviy sud to’g’risida”gi qonunining 1-moddasiga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Sudining sharhlash funksiyasi quyidagi tarzda amalga oshadi:

“O’zbekiston Respbulikasining Konstitutsiyaviy sudi qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlarning hujjatlari Konstitutsiyaga qanchalik mosligiga doir ishlarni ko’radigan sud hokimiyati organi hisoblanadi;

O’zbekiston Respublikasi qonunlarining va O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari qarorlarining, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlarining, hukumat va mahalliy davlat hokimiyati organlari qarorlarining, O’zbekisotn Respublikasi davlatlararo shartnomaviy va boshqa majburiyatlarining O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga mosligini aniqlaydi;

Qoraqalpog’iston Respublikasining Konstitutsiyasi O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga, Qoraqalpog’iston Respublikasining qonunlari O’zbekiston Respublikasining qonunlariga muvofiqligi to’g’risida xulosa beradi;

O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlarining normalariga sharh beradi;

O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari bilan o’zining vakolatlari doirasiga kiritilgan boshqa ishlarni ko’rib chiqadi.

Konstitutsiyaviy sud faqat O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga amal qilgan holda ishlarni hal etadi va xulosalar beradi”.

O’zbekiston Respublikasi ”Konstitutsiyaviy sudi to’g’risida”gi qonunga binoan, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari, O’zbekistion Respublikasi Prezidenti, Oliy Majlis Qonunchilik palatasining Spikeri,  Oliy Majlis Senatining raisi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Jo’qorg’i Kengesi, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatlari umumiy sonining kamida to’rtdan bir qismidan iborat deputatlar guruhi, Oliy Majlis Senati a’zolari umumiy sonining kamida to’rtdan bir qismidan iborat senatorlar guruhi, O’zbekiston Respublikasi Oliy sudining raisi, Oliy xo’jalik sudining raisi va Bosh prokuror Konstitutsiyaviy sudga ko’rib chiqish uchun masalalarni kiritish huquqiga ega. Masala Konstitutsiyaviy sudning kamida uch sudyasi tashabbusi bilan ham kiritilishi mumkin.

Konstitutsiyaviy sudga masalalarni ko’rib chiqish uchun fuqarolar, nodavlat tashkilotlar, muassasa va idoralar to’g’ridan-to’g’ri murojaat qila olmaydi. Shunga qaramasdan, fuqarolar, nodavlat va notijorat tashkilotlar va boshqa Konstitutsiyaviy sudga bevosita murojaat qilish huquqiga ega bo’lmagan yuridik va jismoniy shaxslar Konstitutsiyaviy sudga bilvosita, ya’ni Bosh prokurorga qonunlardagi noaniq atamalarga sharh berish taklifi bilan Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishini so’rab, amaliyotda sodir bo’layotgan qonunga zid holatlar va tushunmovchiliklarni asoslantirgan holda ariza yozib murojaat etishlari mumkin.  O’zbekiston Respublikasi ”Fuqarolarning murojaatlari to’g’risida”gi qonunning 7 va 11-moddalari qoidalariga muvofiq, Bosh prokuror ariza kelib tushgan kundan boshlab bir oy muddat ichida arizadagi masalani mohiyatan hal etishi, qo’shimcha o’rganishlar va tekshirishlar talab qilmaydigan masalalarni esa 15 kundan kechiktirmay hal etishi va arizalarni ko’rib chiqish natijalari to’g’risida fuqarolarga ma’lum qilishi hamda arizada bayon etilgan talablarni qondirish rad etilganda, fuqarolarga rad etishning sabablari ko’rsatilgan holda yozma tarzda ma’lumot berishi shart.

Bosh prokurorga yo’llanishi nazarda tutilgan arizani fuqarolar o’zlari saylagan deputatlar va senatorlarga ham yuborib, amaliyotdagi qonunga zid holatlar va tushunmovchiliklardan ularni asoslantirilgan holatda yetarli xabardor qilsalar va ushbu deputatlar va senatorlar soni Parlamentdagi jami deputatlar yoki jami senatorlarning to’rtdan bir qismiga teng bo’lsa, unda deputatlar guruhi yoki senatorlar guruhi ham fuqarolarning qilgan murojaatlariga asoslangan holda Konstitutsiyaviy sudga tegishli qonunlardagi atamalarga sharh berish taklifi bilan chiqishlari mumkin.

Konstitutsiyaviy sud ustidan shikoyat qilish mumkinmi?

Agar Konstitutsiyaviy sud hijobni ibodat libosi qatoriga kiritib, jamoat joylarida hijob bilan yurishni noqonuniy deb topsa va buni Konstitutsiyadagi vijdon erkinligi huquqiga zid emas deb talqin etsachi? Unda nima qilish kerak?

Konstitutsiyaviy sud O’zbekiston Respublikasida eng oliy instansiya, eng so’nggi shikoyat bilan murojaat qilinadigan joydir. ”Konstitutsiyaviy sud to’g’risida”gi qonunning 27-moddasiga ko’ra, Konstitutsiyaviy sudning to’xtami qat’iy va uning ustidan shikoyat qilishga o’rin yo’q. Ya’ni, Konstitutsiyaviy sud qaroriga amal qilish barcha davlat idoralari va fuqarolar uchun majburiydir. Demak, Konstitutsiyaviy sud jamoat joylarida hijob bilan yurishga qo’yilgan taqiqni to’g’ri deb topsa, O’zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko’ra, fuqarolarda bunga bo’ysunishdan boshqa chora qolmaydi. Ammo haq-huquqni talab etish harakati bu yerda ham to’xtamaydi.

Yuridik kuchi milliy yurisdiksiyadan ham yuqori turuvchi yana bir instansiya mavjud. Bu xalqaro tashkilotlar yurisdiksiyasi. O’zbekiston Respublikasi qo’shilgan va shartlariga amal qilish majburiyatini olgan bir necha xalqaro tashkilot va normativ-huquqiy hujjatlar mavjud.

O’zbekiston Respublikasi Birlashgan Millatlar Tashkilotinning to’laqonli a’zosi hisoblanadi va BMT tarkibida qabul qilingan ko’plab xalqaro hujjatlarga imzo chekib, ularning milliy qonunchilikdan ustun turishini tan oladi. O’zbekiston Respublikasi Davlat Konstitutsiyasi Muqaddimasida xalqaro huquqning umum e‘tirof etilgan qoidalari ustun ekanligi tan olingan.

Biz ko’rayotgan mavzuga aloqador Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risida Xalqaro Paktga biroz to’xtalib o’tsak.

Ushbu hujjatning 18-moddasida e’tiqod erkinligi to’la ta’minlangan:

“Har kim din, e’tiqod va fikr erkinligiga ega. Ushbu huquq o’zi istagan dinni qabul qilish yoki unga amal qilish hamda mustaqil yoki boshqalar bilan birgalikda jamoat joyida yoki xoli qolganda o’z diniga amal qilish, ibodat qilish yoki dinini o’rgatish erkinligini o’z ichiga oladi”.

O’zbekiston 1995-yil bu Paktga qo’shilgan hamda shu yili Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risidagi Xalqaro Paktga Qo’shimcha Protokolga imzo chekkan. Bu bilan u ushbu shartnoma doirasidagi barcha shartlarga amal qilish majburiyatini olgan.

Ushbu Pakt unga qo’shilgan davlatlar uchun majburiy xarakterga ega bo’lib, a’zo davlatlar ustidan tushadigan shikoyatlarni o’rganish uchun Qo’shimcha Protokol asosida maxsus Inson Huquqlari Qo’mitasi tuzilgan. Ushbu Qo’mitaga oddiy fuqarolar ham shikoyat bilan murojaat etishlari mumkin. Agar Qo’mita davlat organlari tomonidan Xalqaro Paktda ta’minlangan inson huquqlari poymol etilgan deb topsa, ushbu davlatga huquqlarni qayta tiklashni so’rab talabnoma jo’natadi. Davlat ushbu qaror talablarini ijro etib, 90 kun ichida Inson Huquqlari Qo’mitasiga yozma javob qaytarishi kerak.

Xudoyberganova O’zbekistonga qarshi

Shu o’rinda O’zbekiston Respublikasi fuqarosi Rayhon Xudoyberganovaning O’zbekistonda haq-huquqlari poymol etilishi yuzasidan Inson Huquqlari Qo’mitasiga qilgan shikoyatini ko’rib chiqish maqsadga muvofiq bo’ladi.

Qo’mita qarorida keltirilgan ma’lumotga ko’ra, Rayhon Xudoyberganova hijob o’raganligi bois Toshkent Davlat Sharqshunoslik instituti talabalari safidan chetlashtiriladi[4]. U shikoyat bilan Toshkent shahar Mirobod tuman sudiga murojaat etadi. Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Diniy ishlar bo’yicha qo’mita raisi Islomda maxsus ibodat libosi yo’q, deb sharh beradi. Sud Rayhon Xudoyberganovaning shikoyatini qanoatlantirmaydi. Ikkinchi instansiya sifatida Toshkent shahar sudi ham Mirobod tuman sudi qarorini o’z kuchida qoldiradi. Natijada Rayhon Xudoyberganova Oliy Sudga murojaat etadi. Oliy Sud quyi sud qarorini bekor qilish haqidagi shikoyatni yetarli darajada asosli emas, deb topadi.

O’zbekistonda barcha instansiyalardan foydalanib bo’lgach, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risidagi Xalqaro Paktga Qo’shimcha Protokol bandlari asosida Rayhon Xudoyberganova Inson huquqlari Qo’mitasiga shikoyat bilan murojaat etadi. 2004-yil ishni o’rganib chiqqan Qo’mita Rayhon Xudoyberganovaning diniy e’tiqodiga ko’ra hijob o’raganligi bois o’qishdan chetlatilishi oqibatida O’zbekistonda inson huquqlari poymol etilgan, deya qaror qabul qiladi.

Inson Huquqlari Qo’mitasi O’zbekistonga Rayhon Xudoyberganovaning da’volarini Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risidagi Xalqaro Paktning 2-moddasi a-bandiga muvofiq samarali ravishda qondirishni hamda kelajakda bunday huquq buzilishlarining oldini olish uchun choralar ko’rish majburiyatini yuklaydi.

Xulosa

O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida din va e’tiqod erkinligi to’la ta’minlangan. Agar o’quv muassasalari va boshqa idora-tashkiltolar ichki nizomlarida hijob kiyishni taqiqlovchi bandlar bo’lsa, ular din va vijdon erkinligiga zid bo’lgani bois noqonuniydir va ular ustidan shikoyat bilan tegishli joylarga murojaat etish lozim.

“Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”gi qonunning 14-moddasi 5-bandida yoki Ma’muriy Javobgarlik to’g’risidagi kodeksning 184-1-moddasida ibodat libosinning taqiqlanishi bu hijobga taqiq degani emas. Agar shu qonunlar ro’kach qilingan holda hijobga qarshilik qilinadigan bo’lsa, belgilangan tartibda sudga yoki boshqa tegishli idoralarga murojaat etish lozim. Sud hijob kiyishni taqiqlovchi normalarni o’z kuchida qoldiruvchi qaror qabul qilsa yoki hijobni ibodat libosi deya talqin etsa, bu qaror diniy erkinlikni ta’minlovchi konstitutsiyaviy prinsipga zid ekanligini ko’rsatib yuqori turuvchi sud instansiyalariga murojaat etish lozim. Shuningdek, arizachi yuqoridagi bo’limlarda tushuntirilgan tartibda Bosh Prokurorga yoki Qonun chiqaruvchi organ deputatlari va senatorlariga diniy libos to’g’risidagi qonun normasini sharhlashni Konstitutsiyaviy sudga kiritishini so’rab murojaat etishlari mumkin.

Diniy e’tiqodi bois ayollarning hijob kiyishini taqiqlash, avvalo, Konstitutsiyaga zid bo’lgani uchun, qolaversa, xalqaro huquq normalarini qo’pol tarzda buzishi sababli, O’zbekiston Respublikasining yuqori instansiya sudlari, xususan, Oliy Sud yoki qonunlarni sharhlash bo’yicha eng oliy organ – O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi bunday noqonuniy huquq normalarining O’zbekiston qonunchiligiga kirib kelishiga yo’l qo’ymaydi, deb ishonamiz.

 


[1] O’zbekiston Respublikasi Davlat Konstitutsiyasi, 29-modda.

[2] Islom ensiklopediyasi. Zuhriddin Husniddinov tahriri ostida, Toshkent, 2004-yil.

[3] Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Islom.uz, Zikr ahlidan so’rang. http://savollar.islom.uz/smf/index.php/topic,4021.0.html

[4] Сообщение № 931/2000, Худайберганова против Узбекистана. http://www.ohchr.org/Documents/Publications/SelDecVol8_ru.pdf

23 Comments

  1. Yaxshi maqola bo’libdi. Buning muallifi kim? Boshqa joylarga ham post qilib, odamlarni xabardor qilish kerak.

  2. Kuchlı javob bo’ptı. Baraka topınglar.

  3. Hayrli ishlaringizda Alloh madadkor bulsin.

  4. Tasavvur qiling, hijobli ayolning hijobi tufayli ishdan xaydashdi. lekin ishdan ketishi sababini hijob emas, boshqa narsa, masalan sokrasheniye qilib ko’rsatilgan. Lekin hamma biladi, asosiy sabab hijobligini.

    yoki, hijobni yechishni istamagan xodimga rahbar arizangni yoz deyapti. arizada esa, hijobli bo’lganim sababli,….deb yozishga yo’l qo’yilmaydi.

    yoki, tegishli davlat organlaridan mas’ul shaxslar kelib, hijobni yechishni talab qilishsa, aks holda rahbari va eriga xavf bo’lishini ogohlantirdi.

    yoki, hijobli xodimlarini ishdan bo’shatmagan rahbarning korxonasini nalogoviy, departament, sanepidemstansiya,….bosdi. mana shunday holatda 38 000 000 so’m jarima to’lagan shaxslar borligi haqida xabarlar eshitdik.

    yoki, ishxonasida namoz o’qigani uchun shtrafga tortilayotganlar haqida xabarlar ham yangilik emas.

    qisqasi, tepada yozilgan maqolalardan ko’p narsa o’rgandik, lekin mutasaddilar “aylanma yo’l” orqali “zarba” beradigan bo’lishsa, nia qilish kerak?!

  5. Ha endi nima diyishlarini kutyapsiz bu sayt mutasaddilaridan. Siz uchun yoki sizning oldingizda har doim tansoqchi bo’p yirishlari kerakmi?
    Albatta hamma qo’lidan keladigan ishni qilish kerak. Musturalar o’z haq huquqlari uchun kurashaolmasalar, nima qilishadi bo’masa ro’mol o’rab.
    Inson nafaqat diniy majburiyatlari uchun, balki oddiy insoniy haq huquqlari uchun ham kurashishni bilishlari kerak.
    Na diniy va na insoniy haq huquqi uchun kurashmasalar nima qip bu dunyoda yashab kelishyapti. Ahir Ollohni elchisiyam, elchi bo’p turib zolimlarga qarshi faqat duo yoki ibodat qilib o’tirmaganlar masjidga kirvolib. Kerak bo’lsa urush ham qilganlar, kerak bo’lsa qon ham to’kkanlar.
    Hullas “ohirat insoniman” deb bu dunyoni tark qilish kerak emas. Bu dunyo ohirat ekinzori hisoblangani uchun ham bu dunyoda jiddu jahd ila hayot o’tkazish kerak.

  6. Endi Akmaljonni tepada aytib o’tgan misollariga yuridik tarafdan emasu, bunday odamgarchilik tarafidan maslahat beray.
    Bir mastura ayolni, ishdan ro’mol deb emas umuman boshqa statyalar bilan ishdan bo’shatishmoqchi. Nima qilishi kerak?
    Birinchidan kadrlar bilan ishlaydigan shaxsni “O’zbekistonda qonun ustivorligi” mavjud ekanligini tushuntirasiz.
    Ishda yuz beradigan yoki boshqalar tarafidan berdirishligi mumkin bo’lgan holatlardan saqlanasiz. Masalan ishga o’z vaqtida borib, o’z vaqtidan oz keyin ishdan chiqasiz. Ish intizomi va bosliq buyrug’larini yaxshi darajada bajarasiz. Hullas ularga imkon bermaslikka harakat qilasiz.
    Agar shunga qaramasdan ham shuuuncha ishlar befoyda bo’lsa unda, “man ko’chada qolib qiyin ahvolga qoldim. mana endi kurashaman. sizlarga ham uprava bor” deb haq huquqlariz uchun kurashishni boshlaysiz. Davlat idorasi bo’lsa undan yuqori tashkilotlariga yoki shaxsiy korhona bo’lsa, uni va rahbarini SUDga berasiz.
    Hullas prosta tak yeb ketuvrish yaxshi emas. Alini yedirishsa, Valini yedirishsa demak hammani yedirsa bo’ladi deb mansabdor shaxs quturishi boshlanadi hayotda. Shunchun boshida Ali sal qatturo tursa, “ishdan bo’shadiz” deganda, “Iya…man nima sizning qulungizmanmi, mani istagan paytda bo’shatirib yuboradigan. man kerak bo’lsa sizni “o’z mansabi bilan suiste’mol qilish” va “mehnatshartnomasini g’ayriqonuniy buzish” ayblovlari bilan kerakli instanciyalarga murojat qilaman…. desa edi, ahvol umuman boshqacha bo’lar edi. Nafaqat shu Alining honadonida balki butun boshli O’zbekistonda ahvol ancha qonunlashar edi.

    Ushbu sayt tashkilotchilarining qilgan yaxshi tarafi shundaki, ular halqimizni mana shu hayotda mavjud bo’lib, faqat insonlarning bee’tibori tufayli, amaldan qolgan QONUNchiligimizni bizlarga eslatishyapti. Bu uchun ularga kottadan kotta rahmatlar aytib qolaman.

  7. Sifatli tahlil. Yuqorida aytib o’tilgan jihatlarga qo’shilgan holda, kichik ammo muhim jihatga e’tiboringizni qaratmoqchiman. Rayhon Xudoyberganovaning O’zbekiston hukumatiga qarshi BMTning Inson huquqlari Qo’mitasiga topshirgan shikoyati o’ta cheklangan huquqiy ahamiyatga ega. Sabablar:

    [1] Inson huquqlari Qo’mitasining Xudoyberganovaning shikoyatini ko’rib chiqishda shikoyatni uning foydasiga chiqarganining asosiy sababi shundaki, O’zbekiston hukumati Xudoyberganovaning oliy o’quv yurtida hijob o’rab yurishini nega taqiqlagani umuman asoslab bermagan. Yani davlat bunday ta’qiq nima uchun mavjudligiga tegishli umuman sabab ko’rsatmagan. Bu esa oliy o’quv yurtlarida hijobga o’ranib yurishni ta’qiqlash har doim ham inson huquqlaga zid bo’ladi, hususan BMT’ning Fuqarolik va siyosiy huquqlar to’g’risidagi Xalqaro Pakt bandlarini buzadi deb xulosa chiqarishga hali asos bo’lolmaydi. Agar O’zbekiston hukumati Xudoyberganovaning oliy o’quv yurtiga hijobda kelishini man etishiga jiddiy sabablar keltirganida edi, Inson huquqlari Qo’mitasi O’zbekiston foydasiga qaror berishi mumkin bo’lardi. Buni Xudoybegano ishidan keyin rivojlangan xalqaro tajriba ko’rsatyapti.

    [2] Ushbu masalaga tegishli bo’lgan xalqaro tajriba haqida bir o’z batafsilroq to’htalish maqsadga muvofiq. Laylo Shahin’ning Turkiya hukumatiga qarshi Evropa inson huquqlari sudiga (EIHS) bergan shikoyati yaxshi misol bo’lib hizmat qiladi. Laylo Shahin ishi 1998 yilda Istanbul Universiteti ma’muriyati qabul qilgan ko’rsatma sababchi bo’ldi. Ko’rsatmaga ko’ra, universitetga soqol qo’yib yoki hijobda kelish taqiqlandi. Laylo Shahin universitetga hijobda kelgani uchun bir necha marta ogohlantirish oldi va nihoyat darslardan chetlatildi. Laylo Shahin EIHSga uning vijdon erkinligi buzulganligi, shu bilan birga kamsitilganligi (diskriminatsiya qilinganligi) haqida shikoyat qiladi. Tukiya hukumati o’quv yurtlarida hijobni taqiqlashga qaratilgan siyosatini va hususan bu haqdagi Konstitutsion sud qarorini asosan Turkiya davlati dunyoviy davlat ekanligi bilan oqladi (secularism, laicity). Hukumatga ko’ra, dunyoviy davlat o’zining din bilan munosabatini davlatchilik tamoyillariga asoslangan holatda belgilaydi. Bu yondashuvga ko’ra, dunyoviy davlatda o’quv yurtlari ham dunyoviy harakterga ega bo’lmog’i lozim va davlat bu borada tegishli choralarni ko’rishi mumkin. EIHS Turkiya hukumati keltirgan bu sababni asosli deb topdi va qarorni hukumat foydasiga chiqardi.

    EIHS Laylo Shahin shikoyatiga o’hshash boshqa shikoyatlarni ham ko’rib chiqqan. Shulardan biri Belgin Dogru va Esma-Nur Kervanci’ning Frantsiya hukumati qarshi bergan shikoyatlaridir. Bu shikoyatlar ham ham o’quv yurtlarida hijob kiyishni taqiqlash siyosati/qonunlariga qarshi berilgan shikoyatlardir. EIHS Laylo Shahin shikoyatiga o’hshash tarzda Frantsiya hukumati foydasiga qaror chiqargan.

    Laylo Shahin’ning Turkiya hukumatiga qarshi bergan shikoyatining Xudoyberganovaning O’zbekiston hukumatiga qarshi bergan shikoyatiga juda ko’p o’hshash jihatlarki ko’zga tashlanadi. Agar O’zbekiston hukumati ham Turkiya va Frantsiya hukumatlari kabi Xudoyberganovaning o’liy o’quv yurtiga hijobda kelishini taqiqlashini o’zining dunyoviy davlat ekanligi bilan asoslaganda, Inson huquqlari Qo’mitasi O’zbekiston hukumati foydasiga qaror chiqarishi mumkin edi.

  8. Assalau alaykum.
    Bilishimcha yana bir qonun chiqqan.
    Bu qonun boyicha DINIY LIBOS – bu qora hijob va oq duppi.
    Shunga ko`ra, ayollar ish joyida bemalol boshqa rangdagi hijoblarini kiyishlari mumkin boladi.
    Iloji busa shu qonunni topib bering.

    • va alaykum assalam Abdullohjon.
      Siz maqolani yaxshi o’qimagan ko’rinasiz. Erinmasdan qayta o’qib chiqing. Hijob haqida nima qonun chiqqan bo’lsa, tepada yuristlar hammasini ochiqlab berdi. A sizning “Mamnaqa qonun chiqibdi, mamnaqa kiyim kiyish kerey” degan gaplariz hammasi oldi qochti, tegida asosi yo’ gapla. Shuning uchun kereysiz loflarni ko’tarib yurmasdan mana shu maqaladagi javobni yaaaaxshilab o’qib, tahlil qip ko’rin. Sizga boshqa javob yo’q.

      • Assalamu alaykum Mazlumjon.
        Gaybdan bildingizmi shu erda barcha qonun ko’rsatilgan ekanini???
        Man atayin savolni berdim, shu qonun aslida bormi yoki yoqligini bilish uchun!
        Qonunni shariy tomondan aytmadim! Agar davlat qonuni yoqoridagini nazarda tutib qonun chiqargan bulsa, “Shariatni buzmasdan boshqa rangdagi hijobni kiysa buladi” degan mulohazani bildirdim. ammo afsuski bunday qonun yoq ekan(sayt mutasaddilarining aytishlaricha).

        Bir gapni gapirishdan oldin sal uylab odob bilan gapiring! Ogzizga elganni kampirlarga uhshab valdiravermasdan!

    • Va alaykum assalom, Abdulloh,
      Siz aytgan “diniy libos bu qora hijob va oq do’ppi” degan qonun mavjud emas. Agar mavjud bo’lganda biz bu haqda saytimiz orqali xabar bergan bo’lar edik. O’zbekiston Respublikasida qabul qilinayotgan qonunlardan xabardor bo’lib turish uchun saytimizdagi “Yangi qonunlar” bo’limini kuzatib borishni tavsiya qilamiz.

  9. As-Salyamu Alaykum! Alloh hammengizdan rozi bölsin! Maqola juda zör,lekin buni köpro institutimizning römolga qarshi kurashuvchi ‘honim’iga ilindim. Alloh özi unga kifoya qisin! 1narsa qiziq tuyuldi menga. Nega hamma maqolalarni mualliflari aniq körsatilganu,lekin bu maqolaning muallifi noma’lum…

    • Va alaykum assalom, Atiqa. Fikringiz uchun rahmat.
      Maqolaning muallifi Adolat.Net.
      Maqola so’ngida bu haqda ko’rsatilgan.
      Biz, odatda, boshqa manbalardan olingan maqolalarga mualliflarni ko’rsatamiz. Kim yozgani noma’lum barcha maqolalar bo’yicha mualliflik huquqi, bu haqda ko’rsatilgan yoki ko’rsatilmagan bo’lishidan qat’i nazar, to’laligicha Adolat.netga tegishli.

  10. Xijob bu farzdir kiyiw kera allohdan ko’rkiw kerak.

  11. Ajoyib maqola! Aniq va ravon tushintirilgan. Har doimgidek rivojlanish uchun emas oyoqdan tortish uchun tanqidlar. Tahsinga sazovor ish boshlangan, bu ishda davomiy muvaffaqqiyatlar tilakdoshiman!

  12. yaxshi narsa lekin, kuchi yo’q. iiv yoki mxx nima uchun xijobli yoki nomozxon insonlardan qo’rqishadi. ularning ishlari hijob o’ragan qizlarni taqib etishmas yoki taqiqlash ularning konsitutsiyaviy huquqlarini poymol etishmasu ularning ishi boshqa. lekin o’rmonga o’t ketsa quruq o’tinam xo’l o’tinam bap baravariga yonadi. degim keladiyu lekin shunchalik tinchligimizni ushlab turganiga ularga rahmat.

  13. Assalomu alaykum, ushbu mavzu juda dolzarb. Bu sohada boshqa o`zgarishlar bo`lmadimi?

    • Iljomjon,
      Mavzu bo’yicha yoritilgan qonunchilik me’yorlarida hech qanday o’zgarish bo’lgnai yo’q.

  14. davlat huquqni muhofaza qiluvchi organlariga nisbatan aytilagan fikrlar bu 99% noto`g`ri. chunki:
    1-dan. hali na diniy va na dunyoviy bilimlarni puxta egallamasdan aynan mavzu mutaxassislariga sakrashmoqda.
    2-dan. Islom dinida hech bir gap, ishlar juda tartibli, o`ta aniqlik talab etilmasdan qilinmaydi.
    3-dan. “sayoz daryo shovullaydi” degan maqol bor. Qur’onni, hadisni chala o`rganib ulamolarga sakraganlar O`zbekiston mustaqillikka erishganidan so`ng guvohi bo`ldik.
    4-dan. Endi hurmatli fikr bildirgan insonlar! Jamiyatimizga qarshi har xil bo`hton, chala-savod gaplaringizni aytmasdan, oldin hozirgi kunda aqidasi to`g`ri, bilimi kuchli ulamolarimizning kitoblarini olib yaxshilab o`qib, tushunib chiqing. Masalan: Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlarini kitoblarini.

  15. Хуш хижобни билдик, рахмат. Энди эркаклар сокол куйиб бемалол юра олодими? Бунга нима дейсиз