Fuqarolik huquqi

Aliment to’lamaganlarga jazo bormi?

Savol: To’rt nafar voyaga yetmagan farzandi uchun aliment to’lamagan odamga qanday jazo bor?

Javob:O’zbekiston Respublikasi Oila Kodeksining 136-moddasiga ko’ra, aliment olish huquqiga ega bo’lgan shaxs, aliment talab qilish huquqi vujudga kelganidan so’ng qancha muddat o’tganligidan qat’i nazar, xohlagan vaqtda aliment undirish to’g’risidagi talab bilan sudga murojaat qilishga haqlidir.

Mazkur shaxs, nizo bo’lmagan taqdirda, voyaga yetmagan bolalar uchun aliment undirish to’g’risidagi ariza bilan sudga murojaat etishga haqli bo’lib, bu ariza buyruq tartibida ish yuritish tarzida ko’rib chiqiladi. Aliment sudga murojaat etilgan paytdan boshlab undiriladi.

Mazkur moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan “aliment talab qilish huquqi vujudga kelganidan so’ng” iborasi, voyaga yetmagan farzandlar uchun aliment undirishda, masalan, nikohning bekor bo’lishi munosabati bilan, ushbu nikoh davomida tug’ilgan voyaga yetmagan farzandlar kimning qaramog’ida qolsa, ushbu tomonning ikkinchi tarafdan aliment undirish huquqi vujudga kelishini tushunish lozim.

Aliment undirish to’g’rida sudga murojaat qilinganda, agar nizoli holatlar mavjud bo’lsa, sud ishni ko’rib chiqib, aliment undirish to’g’risida hal qiluv qarori chiqaradi. Agar taraflar o’rtasida nizoli holatlar bo’lmasa, aliment undirish to’g’risidagi ish buyruq tartibida ko’rilib, natijada aliment undirish to’g’risida sud buyruq chiqaradi. Har ikki holatda sud tomonidan chiqarilgan aliment undirish to’g’risidagi qaror sud hujjati bo’lib, uning ijro qilinishi majburiy hisoblanadi. Sud hujjati asosida talab qilinayotgan alimentni to’lashdan bo’yin tovlash jinoiy javobgarlikka sabab bo’ladi.

Shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Oila Kodeksining 130-moddasiga ko’ra, taraflar o’rtasida aliment to’lash to’g’risida kelishuv tuzilishi mumkin. Ushbu kelishuv yozma tarzda tuzilib, notarial tasdiqlanadi va ijro varaqasi kuchiga ega bo’ladi. Ya’ni, aliment to’lash to’g’risidagi kelishuv bo’yicha aliment to’lash ham majburiy bo’lib, ushbu majbiriyatni bajarishdan bo’yin tovlash ham jinoiy javobgarlikka sabab bo’ladi.

O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksida aliment to’lashdan bo’yin tovlashga nisbatan quyidagicha norma o’rnatilgan:

“122-modda. Voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxslarni moddiy ta’minlashdan bo’yin tovlash

Moddiy yordamga muhtoj bo’lgan voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxsni moddiy ta’minlahdan bo’yin tovlash, ya’ni ularni moddiy jihatdan ta’minlash uchun sudning hal qiluv qaroriga binoan undirilishi lozim bo’lgan mablag’ni jami bo’lib uch oydan ortiq muddat mobaynida to’lamaslik,-

eng kam oylik ish haqining ellik baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud olti oygacha qamoq bilan jazolanadi.

O’sha qilmish xavfli retsidivist tomonidan sodir etilgan bo’lsa,-

Ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi”.

O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining “Sud hujjatlarini bajarishdan bo’yin tovlash va ularning ijro etilishiga to’sqinlik qilish uchun jinoiy javobgarlikka doir qonunlarni qo’llashning ayrim masalalari to’g’risida”gi 2009-yil 10-aprel qarorining 17-bandiga ko’ra,  sud hujjatining ijro etilishiga to’sqinlik qilish alohida jinoyat tarkibini tashkil etganligi sababli, voyaga yetmagan yoki muomalaga layoqatsiz shaxslarni moddiy ta’minlashdan bo’yin tovlayotgan shaxsning sud hujjatini ijro etilishiga to’sqinlik qilishi yuqorida keltirilgan Jinoyat kodeksining 122-moddasi bilan birga Jinoyat kodeksining 232-moddasi bilan qo’shimcha kvalifikatsiya qilinadi. Jinoyat kodeksining 232-moddasida quyidagicha norma belgilangan:

“ 232-modda. Sud hujjatini ijro etmaslik

Muayyan harakatlarni sodir etish yohud sodir etishdan o’zini tiyish majburiyatini yuklovchi sud hujjatini bajarishdan bo’yin tovlashni ma’muriy jazo qo’llanilgandan keyin davom ettirish, shuningdek, sud hujjatining ijro etilishiga to’sqinlik qilish,-

Eng kam oylik ish haqining yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud uch oygacha qamoq bilan jazolanadi.

O’sha qilmishlar mansabdor shaxs tomonidan sodir etigan bo’lsa,-

Eng kam oylik ish haqining yuz baravaridan ikki yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch oydan olti oygacha qamoq yoxud besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi”.

Demak, aliment to’lashdan bo’yin tovlash, farzandlar sonidan qat’i nazar jinoiy javobgarlikka sabab bo’ladi.  Agar aliment to’lovchi sudning aliment to’lashdan to’la yoki qisman ozod etish to’g’rsidagi qarori mavjud bo’lmagan taqdirda, o’zining moddiy ahvoli yomonligini vaj qilib aliment to’lamayotgan bo’lsa ham yuqorida keltirilgan Jinoyat kodeksi moddalari bo’yicha javobgarlikka tortiladi.

4 Comments

  1. Men xotinimni yaxshi köraman, lekin qaynotam uni uyida saqlab ötiribdi gaplashtirmaydi. Nikohdan ötganmiz. Qanday yöl tutay ota-onasi örtamizga tösqinlik qilaveradi.

    • Nasrulla, hech bir insonni o’z xohishiga qarshi birovlar bilan uchrashmaslikka majburlash qonunga xilof. Xotiningiz voyaga yetgan va o’z harakatlarini mustaqil amalga oshirishi kerak. Agar xotingiz ham siz bilan yashashni istasa, qonunga ko’ra, hech kim uni bu huquqidan mahrum qila olmaydi. Qaynotangizning qizini siz bilan yashashiga qo’ymasligi xotiningizning ham sizning ham qonuniy er-xotin bo’lib, birga yashashga bo’lgan huquqingizni buzayapti. Shunday ekan, bu poymol bo’lgan huquqlaringizni tiklash hamda qaynotangizning noqonuniy xatti-harakatiga jazo berishni so’rab qaynotangiz doimiy yashab turgan joydagi jinoyat ishlari bo’yicha sudga yoki prokuraturaga shikoyat qiling.

  2. Turmush o’rtogim bilan 4 yildan buyon bizdan xabar olmaydi, 5 yoshar o’g’lim bor men unga imkon berib, undan aliment undurmadim, zimdan o’zga ayol bilan yurishini yuziga solmadim, hali ajralishga ariza bermadim, ammo u ajralmasdan o’ylanib olibdi, bu holat qonunga zid emasmi? Man hozir nima qilishim lozimJavobingiz uchun oldindan rahmat

    • O’zbekiston Respublikasi ikki xotinlik taqiqlanadi, ammo bunday taqiqlovchi moddada ikki xotin bir ro’zg’orda umumiy tom ostida yashasa, ikki xotinlik deb topilish yozilgan. Bundan ma’lum bo’ladiki, alohida uyda yashovchi ikkinchi xotin bilan yashash, nikohda turish javobgarlik keltirib chiqarmaydi. O’zbekiston qonunlari diniy nikohni tan olmaydi. Hozirgi holatda agar eringiz bilan ajrashishni istasangiz, sudga da’vo arizasi berishingiz, mol-mulkni teng bo’lishni talab qilishingiz va o’tib ketgan bo’lsa ham birga yashamagan barcha davr uchun o’g’lingizga eringizdan aliment undirib berishni so’rashingiz mumkin.
      Bundan tashqari, O’zekistonda diniy idora xodimlari faqatgina davlat nikohini tasdiqlovchi hujjat (ZAGS) ko’rsatilgan taqdirdagina diniy nikohni o’qishi mumkin. Agar eringizni ikkinchi xotini bilan diniy nikohini o’qigan diniy idora, masjid xodimini bilsangiz, bu shaxsning noqonuniy xatti-harakati ustidan shikoyat qilishingiz mumkin. Ammo masalaning qiyin tomoni shundaki, diniy nikohni nafaqat diniy idora xodimlari, masjid xodimlari, balki istalgan shaxs o’qishi mumkin. Bunday holatda yuqoridagi modda oddiy fuqarolar uchun taaluqli bo’lmay qoladi va bunday holatda ularni javobgarlikka tortib bo’lmadyi. Bundan tashqari, hech qanday nikoh o’qitmasdan ham ikki shaxs birga yashashi yoki o’z xohishlariga ko’ra jinsiy aloqada bo’lishi uchun O’zbekiston qonunlariga ko’ra hech qanday javobgarlik belgilanmagan.